Planetarium Franeker

Koninklijk Eise Eisinga Planetarium

Planetarium in het plafond van de voormalige woonhuis van wolkammer en wiskundig onderlegde Eise Eisinga, Franeker

Dominee Alta

We schrijven het jaar 1774. Een tijd waarin er een dominee was met belangstelling voor de hemel. Nu is dat niet zo vreemd, een dominee hoort daar nu eenmaal van te weten. Maar deze dominee, Eelco Alta was zijn naam, had aan zien komen dat een viertal planeten en de maan op een zeker moment in één lijn zouden komen te staan. Een beweging van hemellichamen met mogelijk verstrekkende gevolgen voor de aarde. De aarde zou uit haar baan kunnen worden getrokken. Apocalyptische taferelen zouden zich voor kunnen gaan doen. De hemelen zouden wankelen, 8 mei 1774 zou de dag des onheils zijn, de gelovigen vreesden de dag, burgers, boeren en buitenlui spraken erover. Alta had er ook werk van gemaakt, had het doemscenario verhandeld en op schrift gesteld: ‘Philosophische Bedenkingen over de Conjunctie van de Planeten Jupiter, Mars, Venus, Mercurius en de Maan’ heette dat handschrift. Bekend is daarbij dat Eelco Alta, geboren in Makkum niet alleen dominee was maar ook veehouder en actief in de locale politiek. Vandaar ook dat de Leeuwarder Courant in april 1774 artikelen wijdde aan het wetenschappelijk aandoende handschrift van Alta. Voorpaginanieuws.

Ook de maanstanden en opkomsten en de tijden van ondergangen zijn in het planetarium opgenomen

Wolkammer Eisinga

Maar nu was er nog iemand met belangstelling voor de hemel, en dat was een hoogbegaafde Fries. Eise Eisinga was van beroep een wolkammer, hij had dus ook iets met kudden en met schapen. En Eisinga was een begaafd rekenaar, een autodidacte wiskundige, en dat had hij niet van een vreemde. Ook zijn vader had dat talent. En ook wolkammer Eise Eisinga wist zich gefascineerd door het firmament. En had te doen met de onwetende mensen die schrik en vrees werden aangepraat. Wellicht dat dominee Alta het oprecht meende, wilde hij op die manier zijn kudde op de goede weg houden. Maar alhoewel de maan en de planeten ogenschijnlijk of werkelijk in één lijn kunnen staan wist de Franeker wolkammer Eise Eisinga van een wetenschappelijke logica, van de banen die de hemellichamen beschrijven met een regelmaat die nota bene te berekenen en vooraf te bepalen is. En dat bij eerdere samenstellingen de aarde ook gewoon in haar baan was gebleven zonder verstrekkende gevolgen. En om dat ter lering en geruststelling aanschouwelijk te maken voor gewone mensen bouwde Eise in het plafond van zijn huis en de wolkammerij een planetarium, met als aandrijving het mechaniek van een Friese staartklok. In 1781 is Eisinga’s planetarium klaar. Zeven jaar lang rekende en tekende en timmerde en zaagde en schilderde de Fries in het plafond. En tot op de dag van vandaag is het planetarium van Eise Eisinga in beweging, de maanstanden en de jaren, maanden en dagen duidend. De zon als middelpunt van het zonnestelsel waarin wij op aarde ons bevinden, met de toen bij Eise Eisinga bekende planeten eromheen in beweging. Inclusief de aarde en de maan en de planeten Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus gezet in een baan.

De (omlooptijden van) de planeten Uranus en Neptunus waren bij Eisinga nog niet bekend. Anders zou hij deze mogelijk ook hebben opgenomen in het planetarium. Alhoewel op deze schaal het plafond daarvoor ook te klein zou zijn om ook die planeten te bevatten. Het huis te klein om de grootheid van het zonnestelsel te bevatten. En wat te denken van het onmetelijke heelal.

Klik op afbeelding en lees meer

Geef een reactie