Midwinterzonnewende

22 december 2019, het is vandaag de kortste dag van het jaar. Niet in uren van de dag gerekend, maar in uren en minuten en seconden daglicht, gelegen tussen zonsopkomst en zonsondergang. De 21e december is normaliter de kortste dag, maar tot op de seconde nauwkeurig rekenend valt de langste nacht dit jaar op de 22e. Spreekwoordelijk de donkere dagen rond Kerst, midden in de winternacht, de midwinterzonnewende, rond de Kerstnacht van 24 op 25 december. Maar na de jaarwisseling en begin 2020 zullen we het duidelijker gaan merken dat de dagen weer gaan leggen, op weg naar de lente en de zomer.

Kerk van Spijk, met het koor van de kerk in oostelijke richting.

Ten tijde van de Romeinse keizer Constantijn (280-337) werd ingesteld om de Kerstnacht te dateren op de nacht van 24 op 25 december. Kerstnacht komt voort uit Christusnacht, de Kerstnacht wordt sindsdien beschouwd als de datum waarop de geboorte van Jezus Christus wordt gevierd. Maar de Romeinen vierden rond die datum eerder al een feest, dat van de godheid Sol Invictus, de onoverwinnelijke zonnegod. De jaarlijkse zonnewende sloot opmerkelijk aan bij het christelijke geloof dat opgang maakte, Jezus Christus die ervan getuigde het Licht voor de wereld te zijn. En zo sluiten tot op de dag van vandaag de jaargetijden aan bij de geloofsbeleving van ontelbare aantallen mensen wereldwijd.

Altaar van de Dom van Aken oostwaarts gericht. Op de Kerstdag van het jaar 800 werd Karel de Grote door de paus Leo III in de Sint Pieter van Rome tot keizer gekroond. In de Dom van Aken ligt Keizer Karel begraven en wordt zijn kroon bewaard.

Religie en natuur vallen vaker samen. Zo is daar bijvoorbeeld het prehistorische monument Stonehenge, waar de midzomerzonnewende wordt gevierd, rond 21 juni komt de zon ten opzichte van de prehistorische cirkel van gigantische stenen exact in het oosten op, en snijdt het zonlicht het midden van de cirkel in het landschap met een opmerkelijke nauwkeurigheid. Voor sommige mensen is de zonsopkomst in de midzomer een religieuze ervaring. Maar de vraag blijft waar Stonehenge oorspronkelijk voor bedoeld was. Wellicht gewoon een aanduiding voor de seizoenen?

Zo is het ook met de hunebedden in Drenthe. Een stuk minder nauwkeurig dan de stenen van Stonehenge, maar gemiddeld genomen liggen de hunebedden ook in oost-westelijke richting. Wat was daar de bedoeling van? Was het idee dat de gestorvenen met het gezicht naar het oosten de zon op zouden zien gaan? Of fungeerden de grafheuvels over de hunebedden ook als jaarkalender of als wegwijzers? Vooralsnog blijven het tal van onbeantwoorde vragen uit een ver verleden.

In de meer recente geschiedenis werden, vooral voor de Reformatie, ook kerken in oost-westelijke richting gebouwd, met het ‘koor’, de vijf-, zevenkantige of ronde uitstulping van het kerkgebouw naar het oosten gericht, dat ervoor zorgde dat in de zomerperiode het zonlicht vanuit het koor waar de geestelijken zongen in lengterichting door de hartlijn van de kerk scheen, al dan niet schitterend gekleurd door glas in lood gevatte ramen. Ook menig altaar en liturgisch centrum staat opgesteld in oostelijke richting, vanuit een gelovig perspectief gezien: het aangezicht naar het licht.

Waarmee een kerkgebouw enerzijds een vertaling is van christelijke geloofsbeleving, gericht op het eeuwigdurende Licht van Jezus Christus, maar tegelijk ook een aanduiding van de tijd, het kerkgebouw als geheel dat, wanneer zij gebouwd is in oost-westelijke richting de midzomerzonnewende aanduidt, en daarmee de tijden van ploegen, zaaien en oogsten, zoveel dagen voor of na het zonlicht dwars door het hart van de kerk, maar ook voor buitenstaanders zichtbaar door de schaduw van het gebouw en de torenspits. Waarbij de kerkklok een technische verfijning is van de aanduiding van de tijd in uren en minuten.

Vandaag, 22 december 2019, is het volgens de zonsgegevens de kortste dag van het jaar, sinds mensenheugenis de donkere dagen voor Kerst, de midwinterzonnewende, over enkele dagen zal de zon op heldere dagen weer zichtbaar hoger aan de hemel gaan staan. Wij wensen jullie allemaal het Licht van het Kerstkind toe.

Geef een reactie

Sluit Menu