METEO

WEERSYSTEMEN

Het weer in West-Europa

Het weer in west-Europa wordt in belangrijke mate beïnvloed door het stabiele hogedrukgebied boven de Azoren, het ‘Azoren-Hoog’. Dit hogedruk weersysteem wordt vrijwel permanent in stand gehouden door een drietal ‘cellen’, gebieden met permanent opstijgende warme lucht en neerdalende koelere of koudere lucht. Tussen de evenaar en de Noordpool bewegen zich drie van deze ‘cellen’, van de 0 graden parallel (de evenaar) tot de 30e breedtegraad de ‘Hadley-cel’, tussen de 30e en de 60e breedtegraad de ‘Ferell-cel’ en tussen de 60e en de 90e breedtegraad (de Noordpool) de ‘Polaire cel’.

Hadley-cel

Een massa lucht die wordt verwarmd krijgt een groter volume en stijgt op. Rond de evenaar wordt de aarde het meest verwarmt door de zon, de gebieden rond de evenaar zijn het dichtst bij de zon en kennen verhoudingsgewijs de langste dagen met het meeste zonlicht. Waardoor er bij de evenaar sprake is van opstijgende warme lucht. Deze lucht beweegt zich bovenin de dampkring tot ongeveer de 30e breedtegraad. Opstijgende lucht doet een lagedrukgebied ontstaan, dalende luchtmassa’s een hogedrukgebied.

Ferrel-cel

Tussen de ‘Hadley-cel’ en de ‘Polaire-cel’ bevindt zich dan de ‘Ferrel-cel’ waarbij de beweging van de luchtmassa’s tegengesteld is aan die van de andere twee cellen. Rond de 30e breedtegraad is er sprake van dalende luchtmassa’s die de dalende luchtmassa’s van de ‘Hadley-cel’ ontmoeten. Rond de 60e breedtegraad zijn er stijgende luchtmassa’s parallel aan de luchtmassa’s van het Polaire systeem.

Polaire-cel

In het polaire gebied gebeurd iets vergelijkbaars: de gebieden rond de 60e breedtegraad zijn warmer dan het gebied rond de 90e breedtegraad, de Noordpool, waarbij ook de Warme Golfstroom van invloed is: de Noorse fjorden bijvoorbeeld vriezen nooit dicht vanwege de Warme Golfstroom. Maar de Noordpool is het verst van de zon verwijderd. Luchtmassa’s rond de 60e breedtegraad stijgen door verwarming op, veroorzaken lagedrukgebieden, en dalen neer rond de Noordpool, het ‘Polaire hogedrukgebied’ veroorzakend.

Smeerenburgbreen, Spitsbergen op de 79e breedtegraad
Van links naar rechts de ‘klimaatzones’ en de ‘cellen’ welke semistabiele hoge- en lagedrukgebieden in stand houden over de breedten tussen de polen en de evenaar

‘Azoren Hoog’

De Portugese eilandengroep de Azoren bevinden zich op de 38e breedtegraad, globaal daar waar de ‘Hadley-cel’ en de ‘Ferrel-cel’ elkaar ontmoeten met luchtmassa’s in een neergaande en daarmee een luchtdruk opbouwend weersysteem. De luchtmassa’s worden als het ware als bergen van lucht opgestapeld. Een hogere luchtdruk doet wolken oplossen en doet zonnige perioden ontstaan.

Het Azoren Hoog wordt dan ook semi-stationair genoemd, in de zomer van het Noordelijk halfrond ligt de kern van het hogedrukgebied rond de 35e breedtegraad en in de winter rond de 30e breedtegraad. Soms bereidt het Azoren Hoog zich uit richting West-Europa met in de zomer uitzonderlijk zonnig en warm weer tot gevolg, en in de winter mist. Maar desalniettemin een rustige stabiele atmosfeer. De gemiddelde luchtdruk van het Azoren Hoog bedraagt 1024 millibar. Vergelijkbare hogedrukgebieden rond dezelfde breedtegraden zijn het Californië Hoog en het Bermuda Hoog.

‘Doldrums’

Rond de evenaar wordt de aarde het meest verwarmd waarbij de opstijgende luchtmassa’s zich dan ook volop voordoen. Rond de evenaar bevinden zich ook de grote watermassa’s van de oceanen, de Atlantische Oceaan en de Pacific. Door de opstijgende luchtmassa’s is er rond de evenaar (en daarmee de tropische gebieden) sprake van relatief lage luchtdruk maar ook van hoge luchtvochtigheid. De randen van hogedrukgebieden van het Noordelijk- en het Zuidelijk halfrond ontmoeten elkaar rond de evenaar met soms wekenlange windstilten als gevolg. Zeilschepen en -jachten konden en kunnen in de Doldrums wekenlang wachten op wind. Om gek van te worden … Maar tegelijk doen zich rond de evenaar de grote stapelwolken voor met zware neerslag en onweersbuien vanwege de hoge luchtvochtigheidsgraad.

‘Paardenbreedten’

Vergelijkbare omstandigheden doen zich voor rond de 30e breedtegraden van het Noordelijk- en het Zuidelijk halfrond, waar de ‘Hadley-cel’ en de ‘Ferrel-cel’ elkaar ontmoeten. Het zijn de subtropische hogedrukgebieden die zich kenmerken door overwegend droog en zonnig weer met weinig wind, waar de zeilvaart in voedsel- en drinkwatervoorraden degelijk reken8mg mee moest houden.

‘Passaatwinden’

Ten noorden van de evenaar waait de ‘Noordoostelijke passaat’, ten zuiden van de evenaar de ‘Zuidoostelijke passaat’. Deze krachtige en bestendige wind staat er op een halve tot twee kilometer boven het aardoppervlak met een windsnelheid van twintig tot dertig kilometer per uur maar is zeker op zeeniveau merkbaar. Passaatwinden ontstaan door de temperatuurverschillen tussen de gebieden rond de evenaar en de subtropische gebieden (zie de ‘Hadley-cel’) en het draaien van de aarde. Noordelijk van de evenaar waait de Passaat uit het noordoosten, zuidelijk van de evenaar uit het zuidoosten.

‘Kanaalrat’

De naam ‘Kanaalrat’ dankt zijn naam aan Het Kanaal, het zeegebied tussen Engeland en Frankrijk. De toevoeging van ‘rat’ duidt op het stiekeme van dit weerfenomeen, ten tijde van het ontbreken van computermodellen om weer en wind te voorspellen. Onder een ‘kanaalrat’ wordt een relatief kleine maar snel uitdiepende depressie verstaan, een lagedrukgebied dat plotseling een zware tot stormachtige wind kan doen opzetten en zich vanaf de Atlantische Oceaan via Het Kanaal zich naar de Noordzee verplaatst, vaak gepaard gaande met schade of dodelijke gevolgen.

Voorbeelden:
Op de Hemelvaartsdag van donderdag 12 mei 1983 trok er een onverwachte storm over Nederland. Aan de kust, op de Waddenzee en het IJsselmeer stond er kortstondig een zware storm. Vooral mensen die zich op het water bevonden kwamen zo in de problemen, er vielen tien doden en tientallen gewonden. In het weekeinde van 27 en 28 mei 2000 trokken in een korte tijd twee stormdepressies over België en Nederland, ook toen waren er doden te betreuren als gevolg van 11 Beaufort boven land en 12 Beaufort boven zee.