Koninklijk Eise Eisinga Planetarium

Dominee Alta

We schrijven het jaar 1774. Een tijd waarin er een dominee was met belangstelling voor de hemel. Nu is dat niet zo vreemd, een dominee hoort daar nu eenmaal van te weten. Maar deze dominee, Eelco Alta was zijn naam, had aan zien komen dat een viertal planeten en de maan op een zeker moment in één lijn zouden komen te staan. Een beweging van hemellichamen met mogelijk verstrekkende gevolgen voor de aarde. De aarde zou uit haar baan kunnen worden getrokken. Apocalyptische taferelen zouden zich voor kunnen gaan doen. De hemelen zouden wankelen, 8 mei 1774 zou de dag des onheils zijn, de gelovigen vreesden de dag, burgers, boeren en buitenlui spraken erover. Alta had er ook werk van gemaakt, had het doemscenario verhandeld en op schrift gesteld: ‘Philosophische Bedenkingen over de Conjunctie van de Planeten Jupiter, Mars, Venus, Mercurius en de Maan’  heette dat handschrift. Bekend is daarbij dat Eelco Alta, geboren in Makkum niet alleen dominee was maar ook veehouder en actief in de locale politiek. Vandaar ook dat de Leeuwarder Courant in april 1774 artikelen wijdde aan het wetenschappelijk aandoende handschrift van Alta. Voorpaginanieuws.

Ook de maanstanden en opkomsten en de tijden van ondergangen zijn in het planetarium opgenomen

Wolkammer Eisinga

Maar nu was er nog iemand met belangstelling voor de hemel, en dat was een hoogbegaafde Fries. Eise Eisinga was van beroep een wolkammer, hij had dus ook iets met kudden en met schapen. En Eisinga was een begaafd rekenaar, een autodidacte wiskundige, en dat had hij niet van een vreemde. Ook zijn vader had dat talent. En ook wolkammer Eise Eisinga wist zich gefascineerd door het firmament. En had te doen met de onwetende mensen die schrik en vrees werden aangepraat. Wellicht dat dominee Alta het oprecht meende, wilde hij op die manier zijn kudde op de goede weg houden. Maar alhoewel de maan en de planeten ogenschijnlijk of werkelijk in één lijn kunnen staan wist de Franeker wolkammer Eise Eisinga van een wetenschappelijke logica, van de banen die de hemellichamen beschrijven met een regelmaat die nota bene te berekenen en vooraf te bepalen is. En dat bij eerdere samenstellingen de aarde ook gewoon in haar baan was gebleven zonder verstrekkende gevolgen. En om dat ter lering en geruststelling aanschouwelijk te maken voor gewone mensen bouwde Eise in het plafond van zijn huis en de wolkammerij een planetarium, met als aandrijving het mechaniek van een Friese staartklok. In 1781 is Eisinga’s planetarium klaar. Zeven jaar lang rekende en tekende en timmerde en zaagde en schilderde de Fries in het plafond. En tot op de dag van vandaag is het planetarium van Eise Eisinga in beweging, de maanstanden en de jaren, maanden en dagen duidend. De zon als middelpunt van het zonnestelsel waarin wij op aarde ons bevinden, met de toen bij Eise Eisinga bekende planeten eromheen in beweging. Inclusief de aarde en de maan en de planeten Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus gezet in een baan.

De (omlooptijden van) de planeten Uranus en Neptunus waren bij Eisinga nog niet bekend. Anders zou hij deze mogelijk ook hebben opgenomen in het planetarium. Alhoewel op deze schaal het plafond daarvoor ook te klein zou zijn om ook die planeten te bevatten. Het huis te klein om de grootheid van het zonnestelsel te bevatten. En wat te denken van het onmetelijke heelal.

Tot op de dag van vandaag loopt het inmiddels oudste nog werkende planetarium ter wereld, aangedreven door het principe van een Friese staartklok
Deel van het mechaniek van het Eise Eisinga planetarium dat al eeuwen nauwgezet loopt. Links de pendule volgens het principe van een Friese staartklok, aan het touwwerk op de trommel en op de voorgrond hangen de gewichten
Het raderwerk in het plafond boven het planetarium, op de voorgrond de ‘jaarplank’ waarop ook het huidige jaar en de komende jaren staan geschilderd volgens het principe door Eise Eisinga nagelaten
Een aantekening tegen het plafond: ‘Dit planetarium hemels plein zon en maanwijzers is uitgedagt en vervaardigd door Eise Eisinga in de jaren 1774 tot 1781’

Toelichting:

De omlooptijd van Mercurius rond de zon telt 88 dagen
De omlooptijd van Venus rond de zon telt 225 dagen
De omlooptijd van Aarde rond de zon telt 365 1/4 dagen (zie de reden van het schrikkeljaar)
De omlooptijd van Mars rond de zon telt 687 dagen
De omlooptijd van Jupiter rond de zon telt 11 jaar en 315 1/3 dagen
De omlooptijd van Saturnus rond de zon 29 jaar en 164 dagen

Over astronomische tijden gesproken! Of zoals in het Eise Eisinga Planetarium ergens valt te lezen: ‘Het zonnestelsel is als een door God geschapen uurwerk met een onvoorstelbare precisie en en een onvoorspelbare looptijd.’ Aansluitend bij een lied met deze woorden ‘Zomer en winter, voorjaar en oogsttijd, zo’n maan en sterren gezet in hun baan. Geheel de schepping getuigt van Uw trouw Heer, waar ik ook ga’.

De hemel verhaalt van Gods majesteit,
het uitspansel roemt het werk van zijn handen,
de dag zegt het voort aan de dag die komt,
de nacht vertelt het door aan de volgende nacht’

PS 19