Bij de tijd (1)

Bij de tijd …

Dit bericht staat ingepland voor de twaalfde van de twaalfde van het jaar tweeduizend eenentwintig om eenentwintig punt nul nul uur. Maar dit geschreven en gelezen hebbende, er is ooit een tijd geweest dat de datum, dagen en uren minder precies werden aangeduid. Meer globaal en zoals de tijd zich voordeed. Zo begon de dag bij zonsopkomst en het kraaien van de haan, en eindigde de dag met de zonsondergang en de kippen op stok. Voor dag en dauw was de dag nog niet begonnen. Zolang er licht en zon was, was het dag. En om de uren te tellen kwamen er op een zeker moment de zonnewijzers, zoals de steenformaties van Stonehenge en aan gevels in steden. Aan de schaduw en lichtinval van de zon viel te zien welke dag en hoe laat het was.

Stokje voor gestoken

Mogelijk dat men op het platteland daar weleens een stokje voor gestoken zal hebben: een paaltje met in een cirkel merktekens op de grond. Vergelijkbaar met het prehistorische Stonehenge. Er zijn verhalen dat wanneer er ergens een wijngaard werd aangelegd, dat daar ook een toren werd gebouwd. Voor de uitkijk, zo wordt gezegd. Maar het kan ook zijn dat deze ‘torens’ mede fungeerden als zonnewijzers die hun schaduwen wierpen om de uren te tellen. Zolang het dag is kan er worden gewerkt in de wijngaard.

Klokkentoren 

Zoals ook eeuwenoude kerken als geheel de tijden duidden. Eeuwenlang zijn kerken met het altaar en het koor van het ‘schip der kerk’ in oostelijke richtingen gebouwd, naar waar de zon opgaat. Het naar binnenvallende zonlicht en de schaduw van de kerktoren over het dak in de namiddag en avond een aanduiding voor de tijd en het jaargetijde. Waar dankzij de voortschrijdend inzicht en techniek het uurwerk bij is gekomen, waarin de uren kwamen te liggen in een vastgestelde tijd, en kwam er de torenklok, ook op stadhuizen, scholen en stations, het mechanische equivalent voor de zonnewijzer. Wanneer je kon klokkijken kon je niet alleen in de stad, maar ook vanuit de verte zien hoe laat het was.

Scheepsklok

Horloge als kompas

De zon komt dus op in het oosten en gaat onder in het westen. Elke dag opnieuw. Het aardige is dat je met een gewoon horloge met wijzers redelijk nauwkeurig de windstreken kunt duiden. Een uurwerk wordt daarmee een kompas. Dat werkt zo: stel, op je polshorloge zie je bijvoorbeeld dat het negen uur in de morgen is. De zon is in het oosten opgekomen. Richt nu de kleine wijzer, de uurwijzer richting de zon. En nu komt het, de wijzerplaat is verdeeld in twaalf gelijke segmenten tussen de uren. Trek een denkbeeldige lijn over het midden van de wijzerplaat en tussen ‘twaalf uur’ en ‘negen uur’. Deze lijn wijst op het noordelijk halfrond naar het zuiden. Het noorden ligt daar tegenover. Op het zuidelijk halfrond met de zon in het noorden werkt het andersom.

Tegen de tijd van zonsondergang zal het opnieuw rond negenen zijn, het uurwerk is bezig met de tweede ronde van het etmaal. De denkbeeldige lijn tussen ‘negen’ en ‘twaalf’ die het zuiden aanwees loopt aan de onderzijde van de wijzerplaat over het segment ‘half vijf’, in de avond het zuiden aanwijzend, en het noorden daar recht tegenover, over het segment ‘half elf’. Tot zover de aanduiding van de windstreken aan de hand van de afgelezen tijd. Globaal gesproken weliswaar.

Twaalf uur middag is een bijzondere. Dan staat de kleine wijzer, de uurwijzer op de ‘twaalf’. Er vallen dus geen ‘uursegmenten’ te delen. En dat klopt ook, om twaalf uur in de middag staat de zon recht in het zuiden. Op het zuidelijk halfrond in het noorden.

Horloge als kompas, negen uur s’ morgens op het noordelijk halfrond

Scheepsmiddag

In de nautische navigatie wordt gesteld dat de zon op het midden van de dag de meridiaan van de waarnemer passeert. Meridianen zijn de denkbeeldige lijnen die lopen van de geografische Noordpool naar de Geografische Zuidpool, dus van noord naar zuid. Ziet een waarnemer op aarde de zon recht in het zuiden of het noorden staan, of recht boven zich, dan bevinden de zon en de waarnemer zich in het vlak van dezelfde meridiaan. Aan de wal wordt gezegd ‘het is twaalf uur’. Op zee is het ‘Scheepsmiddag’.

Klik op afbeelding en ga naar Astronomische Navigatie

Geef een antwoord