Thermohaliene circulatie

Er is wereldwijd sprake van zeestromen: warme en koude en zoute en minder zoute waterstromingen die zich bewegen door de oceanen op verschillende diepten in stromingen van bellen en wervelingen. Het woord ‘thermohalien’ geeft dan ook de oorzaak weer, de temperatuurverschillen (thermo) en de verschillen in het zoutgehalte (halien) van het oceaanwater veroorzaakt stijgende en en zich verplaatsende watermassa’s in een voortdurende circulatie. De temperatuur van het zeewater beïnvloeden indirect het weer en klimaat van de aangrenzende werelddelen. Dankzij de warme Golfstroom blijven de Noorse fjorden bijvoorbeeld alle seizoenen ijsvrij en bevaarbaar. Maar de warme Golfstroom doet ook de orkanen in het Caraïbisch gebied ontstaan.

Het ontstaan van de Golfstroom

De ‘Golfstroom’ heeft haar naam te danken aan de Golf van Mexico waar de ‘warme golfstroom’ van de Noordatlantische oceaan begint. De volgende verklaring voor het ontstaan van deze zeestroom is als volgt: Het oceaanwater in de Golf van Mexico liggende ter hoogte van de evenaar wordt opgewarmd door de zon, het zeewater verdampt waardoor er naar verhouding meer zout in het water blijft, hoe zouter het zeewater hoe zwaarder, het zwaardere zeewater zakt naar beneden waar het lichtere zeewater wordt verdrongen, waardoor er een onderzeese stroming ontstaat van de diepere lagen, convectiestroming genoemd als gevolg van verschillen in zoutgehalte en soortelijk gewicht van het zeewater.

Warm zeewater in de Atlantische Oceaan circuleert en wordt gevoed met warm oceaanwater vanuit de Indische Oceaan. Deels stroomt er warm zeewater noordwaarts waar het afgekoeld via onderstromen weer zuidwaarts beweegt. Deze schets toont de loop van ‘De Golfstroom’ die haar naam te danken heeft aan de Golf van Mexico waar het begin wordt gedacht.

De andere verklaring voor het ontstaan van de ‘Golfstroom’ is het volumeverschil van massa’a water als gevolg van temperatuur- en volumeverschillen. Warm (zee)water heeft een groter soortelijk volume dan koud (zee)water, met andere woorden, warmwordend zeewater neemt in volume toe, afkoelend zeewater neemt in volume af. Aan de polen van de aarde kouder water minder door de zon verwarmd. Dit water is dus per volumeenheid kleiner van volume dan het warmere zeewater rond de evenaar. De volumeverschillen veroorzaken volgens deze theorie een niveauverschil, de zeewaterspiegel in de Golf van Mexico zou (volgens berekeningen) een meter hoger staan dan het zeewaterniveau in de arctische wateren rond Groenland, waardoor het water ‘van hoog naar laag’ gaat stromen.

De Golfstroom in beweging

Vanuit de Golf van Mexico langs de oostkust van de Verenigde Staten, dan de Atlantische Oceaan overstekend naar de Golf van Biskaje, deels westelijk noordgaande langs Groot Britanië de Noordzee langs de Noorse kust en deels onder IJsland en langs Groenland en Newfoundland weer zuidwaarts gekeerd. Inmiddels heeft het zeewater de nodige warmte afgegeven aan de koelere lucht, de smeltende ijskap van de Noordpool en de gletchers van Groenland voegen koud zoet water toe, waarmee er een complex systeem in de Noordatlantic ontstaat van zakkende zout- en koudwatermassa’s en stijgende zoet- en warmwatermassa’s. Via onderstromen zet de Golfstroom zich verder voort via vergelijkbare systemen wereldwijd.

Circumpolaire stroom

Rond Antarctica, het met sneeuw en ijs bedekte continent rond de Zuidpool, is er rond de zestigste breedtegraad sprake van een constante stroom die zich van west naar oost begeeft als gevolg van een altijd staande westenwind, nauwelijks gehinderd door de continenten van Zuid Amerika, Afrika en Australië. Deze stroom, ook wel de ‘Antarctic Circumpolar Current’ ofwel ‘Westenwinddrift’ genoemd beweegt zich vrij in een open waterbekken van drie tot vier kilometer diep dat dat de Atlantische Oceaan, de Indische Oceaan en de Stille – of Grote Oceaan met elkaar verbindt, en daarmee is deze zeestroom ook een verbindende schakel van koude en warme zeestromen. Waarmee zich in de diepte oceanen zich een complex systeem voltrekt van warme en koude watermassa’s in verschillende lagen die van invloed zijn op het klimaat in de verschillende werelddelen.

Warme en koude golfstromen bewegen zich als een ‘warmtetransportband’ door de oceanen.

Het verschijnsel El Ninõ

Het natuurverschijnsel ‘El Ninõ’ wat vertaald betekent ‘Kerstkind’ uit zich in een beduidend warmere watertemperatuur in de Stille Oceaan rond de evenaar voor de kust van Peru, en doet zich rond de kerstperiode voor, als gevolg van een hogere watertemperatuur van de ‘Humboltstroom’ die een afbuiging is van de ‘Antarctic Circumpolar Current’. De koude Humboldtstroom beweegt zich vanuit de Antarctische wateren langs de westkust van Chili noordwaarts om voor de kust van Peru over te gaan in de Zuidequatoriale stroom. De invloed van El Ninõ is dusdanig dat er in het Andesgebergte meer regenval en smeltwater zal zijn door hogere temperaturen, en dat Westeuropa in een ‘El Ninõ-jaar’ een natter voorjaar tegemoet kan zien. In het Caraïbisch gebied zouden zich minder krachtige orkanen voordoen in het orkaanseizoen, maar voor Australië en Indonesië brengt het verschijnsel El Ninõ kans op uitzonderlijke droogte met gevolgen voor de landbouw en bosbranden met zich mee. Het verschijnsel ‘El Ninõ’ doet zich om de drie a zeven jaar voor, waarbij de oorzaak niet helemaal vast staat. In beginsel gaat men uit van een periodiek sterkere opwarmimg van het oceaanwater door de zon, maar er zijn ook aanwijzingen die duiden op vulcanische activiteit op de bodem van de oceaan voor de kust van Nieuw Guinea, leidend tot het natuurverschijnsel ‘El Ninõ’.

Zuidequatoriale stroom

Hoe kwam het, dat er op de Polynesische eilanden verteld werd over de legendarische figuur Tiki? En dat de bewoners van de archipel zoete aardappelen verbouwden en aten? En dat er kokospalmen groeiden op een eiland ontstaan uit koraalriffen? En dat er naar ‘Tiki’ verwijzende beelden waren met overeenkomsten uit de verloren gegane Inca-cultuur waarvan sporen in Peru? Zoals de zonnegod Kon Tiki? En dat er in de woordenschat van de Polynesiërs uitdrukkingen voorkwamen bekend bij de inheemse volken van het Andesgebergte? Dit soort vragen hebben geleid tot de ‘Kon Tiki expedite’ in 1947, ondernomen door de Noor Thor Heyerdahl. Die niet wilde bewijzen dat, maar wel wilde aantonen dat het mogelijk was: Polynesië bereiken door zich mee te laten voeren met de wind en de stroom mee vanaf de westkust van Peru. Een geschatte reisduur van 98 dagen, die er 101 bleken te worden.

Thor Heijerdahl liet zich in 1947 met het balshouten vlot Kon Tiki meevoeren met de koude Humboldtstroom die overging in de Zuidequatoriale stroom. Waarschijnlijk wist hij destijds niet van het verschijnsel El Ninõ.

Astronomische navigatie

Oceaanstromen

Getijden

Seizoenen

Wind

Wolken

Sluit Menu