Varen op het kompas

Wanneer de omgeving voor het merendeel uit een lege wateroppervlakte bestaat en landmerken en betonning ontbreekt is het kompas een basaal navigatieinstrument. Door het aanhouden van een bepaalde graad of windstreek op de kompasroos zal er een rechte lijn worden gevaren, invloeden van buitenaf zoals wind en stroom buiten beschouwing gelaten. Wanneer er kompaspeilingen gemaakt worden op twee of drie bekende vaste punten aan land of in zee kan met behulp van het kompas plaats worden bepaald.

Plastimo Contest 100 schotkompas ingebouwd in het kajuitschot. In dit kompas is ook een clinometer ofwel slagzijmeter ingebouwd.

De werking van het kompas

Rondom de aarde bevindt zich een magnetisch veld, het aardmagnetisme net als bij iedere magneet met een noordpool en een zuidpool. Dit aardmagnetisme ontstaat door een vloeibare ijzeren kern in de aarde. Het aardmagnetisme beschermt het leven aan de oppervlakte van de aarde tegen zonnestralen die door de atmosfeer binnendringen en zijn de oorzaak van het noorderlicht. De aarde heeft dus een magnetische noordpool en een magnetische zuidpool. Waarmee er een eerste misverstand is: een magnetische noordpool trekt een magnetische zuidpool aan en ook omgekeerd. Twee zuidpolen stoten elkaar af, evenals twee noordpolen. De geografische Noordpool van de aarde is feitelijk de magnetische zuidpool van de aarde. De magnetische Noordpool bevindt zich bij Antarctica. Ondanks dit natuurkundige gegeven laten we het magnetische kompas door middel van magneetnaalden het noorden aanwijzen om dara de overige windstreken van af te leiden.

Silva 102B/H schotkompas / stuurkompas. De drie ‘zeilstrepen’ zijn behulpzaam om het kompas vanuit verschillende inzichten af te lezen. Voor het varen in het donker is het kompas voorzien van verlichting.

Samenstelling van het kompas

Een moderne magnetisch kompas werkt op basis van magneetnaalden die zich richten naar het aardmagnetisme. De magneetnaalden zijn bevestigd aan de kompasroos, welke rust op kompasnaald of kompasnaald. De kwalitatief betere kompassen laten de windroos rusten met een diamant- of saffier op een hardstenen punt om een geringe wrijving en slijtage en een lange levensduur van het kompas te bereiken. De kompasroos drijft in een vloeistof die niet bevriezen kan om de kompasroos rustig te laten bewegen. De kompasroos kan uitgerust zijn met drijflichamen om de druk op de kompaspen of – naald te verminderen. Aangezien er geen luchtbellen in het kompas horen te zijn en vloeistof niet samendrukbaar is maar wel veranderlijk is qua volume bij verschillende temperaturen is het kompas van een balg of membraan voorzien om de volumeverschillen op te vangen.

De windroos/kompasroos ingetekend in de ‘papieren’ zeekaart voor het uitzetten van koersen en peilingen. Zie ook de in de windroos aangegeven variatie en de jaarlijkse verandering.

Variatie van het aardmagnetisme

Zoals eerder gezegd ontstaat het aardmagnetisme door een vloeibare ijzeren kern in de aardbol. Dit heeft als bijwerking dat de ligging van magnetische noord- en zuidpool aan verandering onderhevig is, als gevolg van meerdere factoren. De aardbol draait om de aardas, de maan met aantrekkingskracht draait om de aarde, de aarde en de maan bewegen zich rond de zon, evenals meerdere planeten. Daarbij slingert de denkbeeldige aardas ook wat, en versnellen en vertragen de diverse hemellichamen en de aarde zelf ook wat. Allemaal invloeden op de vloeibare en daarmee beweeglijke ijzerkern in de aardbol.

De verandering van het aardmagnetisme en de richting van de magnetische banen die getrokken worden van de noord- naar de zuidpool noemen we de ‘variatie’. Het aantal graden verschil tussen de magnetische en geografische Noordpool. Tientallen jaren is de variatie voor Nederland westelijk geweest, de magnetische Noordpool, lag westelijk van de geografische Noordpool: maar sinds het jaartal 2014 is de variatie voor Nederland en omstreken oostelijk. Hoe groter de variatie, met andere woorden de miswijzing als gevolg van de verschuiving van het magnetische noorden, hoe meer bij de navigatie rekening te houden met het verschil tussen het magnetische – en het geografische noorden.

Stuurwiel en stuurkompas van de Willem Barentsz. De weekijzeren bollen (groen en rood) aan weerszijde zijn bedoeld om de deviatie te compenseren.Ook in de houten console kunnen compensatiemagneten worden geplaatst.

Miswijzing door deviatie

Een tweede belangrijke oorzaak van de miswijzing van het magnetische kompas ontstaat door het aanwezige scheepsmagnetisme en ijzer aan boord, de deviatie genoemd. Dat een ijzeren schip invloed uitoefent op het kompas spreekt voor zich, maar ook metalen op een houten of polyester boot zijn van invloed. Denk aan een gietijzeren kiel, de scheepsmotor en elektromagnetisme aan boord. Berucht zijn de sleutelbos of het zakmes opgeborgen in de buurt van het magnetische kompas. De deviatie kan worden verkleind door het aanbrengen of verstellen van deviatiemagneten door een kompassteller. Uiteindelijk kunnen de afwijkingen op de verschillende koersen aangetekend worden in de deviatietabel, met waarden die te verrekenen zijn bij het uitzetten van koersen en nemen van peilingen.

Sluit Menu